Општа, спинална или локална анестезија: разлики и како избира анестезиологот

Анестезијата е постапка со која за време на операција или зафат се отстранува чувството на болка. Општата и спиналната анестезија и седацијата ги води лекар специјалист по анестезиологија со реанимација, кој за тоа време ја следи работата на срцето, дишењето и крвниот притисок. Локалната анестезија за помали зафати најчесто ја дава лекарот што го изведува зафатот, а анестезиологот се вклучува кога лекарот ќе процени дека е потребно. Постојат неколку основни видови:

• Општа анестезија (наркоза): пациентот не е свесен, не чувствува болка и не ја памети операцијата.
• Спинална анестезија: лекот се дава во долниот дел од грбот, па долниот дел од телото привремено не чувствува болка. Пациентот најчесто е буден.
• Локална анестезија: се умртвува само мала површина на местото на зафатот. Пациентот е буден.
• Аналгоседација: лекови за смирување и против болка се даваат во вена. Пациентот е опуштен и поспан и најчесто сам дише.

Спиналната анестезија спаѓа во регионалната анестезија, како и епидуралната анестезија, кај која лекот се дава преку тенка цевчица во грбот, и блокадите на нервите. Регионалната анестезија го исклучува чувството на болка во еден дел од телото, на пример од половината надолу или во раката, а пациентот може да остане буден. Видовите често се комбинираат, на пример локална анестезија со аналгоседација или спинална анестезија со блага седација.

Кај децата видот на анестезија и упатството за пост се прилагодуваат на возраста и тежината, а точното упатство го дава анестезиологот. Пример е седацијата или анестезијата за преглед со магнетна резонанца, за која повеќе пишува во статијата за магнетна резонанца кај деца.

Пред почетокот, во вена на раката се поставува канила, тенка пластична цевчица за лекови и течности. На градите се лепат електроди што ја следат работата на срцето, на прстот се става штипка што ги мери пулсот и кислородот во крвта, а на надлактицата манжетна за крвен притисок. Лекот за заспивање најчесто се дава преку вена, а понекогаш се вдишува преку маска. Пациентот заспива за кратко време. Кога пациентот веќе спие, дишењето најчесто се обезбедува со цевчица во душникот (интубација) или со посебна маска, а апаратот по потреба помага при дишењето. За време на целата операција анестезиологот ја следи состојбата на пациентот и по потреба додава лекови. Во ценовникот општата анестезија со цевчица во душникот се означува со кратенката ОЕТА (општа ендотрахеална анестезија).

Кога ќе се прекине давањето на лековите, пациентот обично се буди за неколку минути. Во првите часови чести се поспаност, жед, сувост или болка во грлото, морници и понекогаш гадење. Овие тегоби најчесто минуваат за неколку часа, а за гадењето и болката има лекови. Дејството на лековите за анестезија може да се чувствува до 24 часа.

Општата анестезија најчесто се користи за поголеми операции во стомакот, за лапароскопски операции и за зафати што траат подолго.

Пациентот седи или лежи на страна и го свиткува грбот. Кожата во долниот дел од грбот прво се умртвува. Потоа анестезиологот со тенка игла го дава лекот под местото каде што завршува 'рбетниот мозок, во течноста што ги опкружува нервните корени. За неколку минути нозете стануваат топли, тешки и без чувство на болка и привремено не можат да се движат. Допирот и притисокот може и понатаму да се чувствуваат, но болката не. Местото на операцијата е заклонето со платно, а по желба на пациентот и според проценката на лекарот може да се даде и блага седација.

Спиналната анестезија најчесто се користи за зафати на долниот дел од телото, на пример за операција на препонска кила или хемороиди, некои уролошки и гинеколошки операции и зафати на нозете. Чувството и подвижноста на нозете се враќаат постепено, најчесто за неколку часа, а дотогаш се следи состојбата на пациентот.

Можни минливи тегоби се пад на крвниот притисок, гадење, морници и отежнато мокрење во првите часови. Поретко се јавува главоболка што се засилува кога пациентот ќе седне или ќе стане, а се намалува кога ќе легне. Таа може да се јави и ден или два по зафатот, кога пациентот е веќе дома. Ваквата главоболка треба да се пријави на лекар, бидејќи постојат начини таа да се ублажи.

Кај локалната анестезија лекот најчесто се вбризгува во кожата и ткивото околу местото на зафатот. Се чувствува убод и кратко печење, а потоа површината е отрпната. Допирот, притисокот и влечењето може да се почувствуваат, но болката не. Пациентот е буден и може да разговара со лекарот. Отрпнатоста обично попушта за еден до неколку часа. Според ценовникот на Болница Маја, во локална анестезија се прават, на пример, мали хируршки интервенции, отворање помали апсцеси и операции на папочна и препонска кила.

Аналгоседацијата е комбинација на лекови за смирување и лекови против болка што се даваат во вена. Пациентот е опуштен и поспан, најчесто сам дише и може да одговори на прашање, а подоцна често слабо се сеќава на зафатот. Најчесто се комбинира со локална анестезија, па на местото на зафатот не се чувствува болка. За време на седацијата се следат дишењето, пулсот, крвниот притисок и кислородот во крвта.

Во ценовникот на Болница Маја аналгоседација се наведува кај некои операции на кила и кај хидраденитис (гнојно воспаление на потните жлезди). Во ценовникот на пластичната хирургија постојат посебни ставки за седација, аналгоседација и надзор од анестезиолог. Длабоката седација е нешто друго: пациентот спие подлабоко и не одговара на прашања, па дишењето се следи уште повнимателно. Во ценовникот на радиологијата постои посебна ставка за длабока седација за време на преглед со магнетна резонанца, за лица што не можат долго да мируваат во апаратот.

На прашањето дали е подобра општа или локална анестезија нема еден одговор: ниеден вид анестезија не е сам по себе подобар од друг. Се избира оној што одговара на зафатот и на здравствената состојба на конкретниот пациент. Анестезиологот го усогласува предлогот со лекарот што го изведува зафатот (хирург, уролог или гинеколог), по прегледот и разговорот со пациентот. Кај помали зафати само во локална анестезија одлуката најчесто ја донесува лекарот што го изведува зафатот. При изборот најчесто се зема предвид:

• видот, местото и очекуваното траење на операцијата
• болести на срцето и белите дробови, крвниот притисок, шеќерната болест, болести на бубрезите и црниот дроб
• лековите што редовно се земаат, особено лековите за разредување на крвта
• проблеми со 'рбетот, претходни операции на 'рбетот и нарушувања на згрутчувањето на крвта
• претходни анестезии, алергии и реакции на лекови, како и сериозни реакции на анестезија кај крвни сродници
• телесната тежина, рчењето и прекините на дишењето во сон
• наодите од анализите и прегледите
• желбите и стравовите на пациентот

За некои зафати изборот е јасен. Лапароскопските операции најчесто се прават во општа анестезија. За други, како што е класичната (отворена) операција на препонска кила, можни се повеќе видови анестезија, па одлуката се донесува по прегледот. Планот може да се промени и за време на зафатот: ако спиналната или локалната анестезија не делува доволно, анестезиологот може да премине на општа. За тоа се разговара однапред, пред потпишувањето на согласноста за анестезија.

На предоперативниот преглед анестезиологот разговара со пациентот и ги прегледува наодите. Најчесто се потребни анализи на крвта и ЕКГ, а понекогаш снимка на белите дробови или мислење од друг специјалист. Кои наоди се потребни, зависи од возраста, здравствената состојба и видот на зафатот. На прегледот е корисно да се донесе список на сите лекови што се земаат, вклучувајќи билни препарати и суплементи, и претходните наоди.

Постот пред анестезијата е важен бидејќи под анестезија слабеат рефлексите што ги штитат дишните патишта, па содржината на желудникот може да стигне во белите дробови. Упатството го дава анестезиологот и треба точно да се почитува. Најчесто важи следново:

• цврста храна, млеко и густи пијалаци не се земаат шест до осум часа пред анестезијата
• вода и други бистри течности, на пример чај без млеко, најчесто смеат да се пијат до два часа пред зафатот, а млекото и кафето со млеко не се бистри течности
• некои редовни лекови се пијат наутро со голтка вода, а некои привремено се прекинуваат, особено лековите за разредување на крвта и лековите за шеќерна болест, но само по договор со лекарот
• на анестезиологот треба да му се каже и за инјекциите што се даваат еднаш неделно за шеќерна болест или слабеење, бидејќи можат да го забават празнењето на желудникот
• накитот, пирсингот, лакот за нокти и шминката се отстрануваат пред зафатот, а забните протези и контактните леќи според упатството на персоналот
• однапред се договара кој ќе го однесе пациентот дома

Ако пациентот сепак нешто јадел или пиел по договорениот рок, тоа треба да му се каже на анестезиологот пред зафатот. Упатството за пост најчесто важи и за спиналната анестезија и аналгоседацијата, бидејќи за време на зафатот може да биде потребно да се премине на општа анестезија. За помали зафати само во локална анестезија постот често не е потребен, но и тогаш важи упатството на лекарот.

По општа или спинална анестезија и по седација пациентот најмалку 24 часа не треба да вози, да работи со машини, да пие алкохол и да потпишува важни документи. Точниот рок го дава анестезиологот. Добро е првата ноќ некој да биде со пациентот. Засипнатоста и болката во грлото од цевчицата најчесто минуваат за ден или два.

Кај постарите лица по операцијата понекогаш се јавува минлива збунетост или заборавност (постоперативен делириум). Најчесто минува за неколку дена, а поретко трае подолго. Таа не зависи само од анестезијата, туку и од самата операција, болката, лековите и престојот во болница. Помага семејството да биде со пациентот и тој да ги има очилата и слушниот апарат, ако ги користи. Ако веќе постојат тешкотии со памтењето, тоа треба да му се каже на анестезиологот на прегледот.

Сериозните последици од анестезијата се ретки. За ризиците што важат за конкретниот пациент анестезиологот зборува на предоперативниот преглед. На лекарот или на болницата каде што пациентот бил опериран треба да се јави што побрзо ако по отпуштањето се појави силна главоболка, покачена температура или неможност за мокрење. По спинална анестезија, силна болка во грбот на местото на убодот, отрпнатост или слабост во нозете што не минува и губење на контролата на мокрењето или столицата треба без одлагање да се пријават на лекар, бидејќи можат да бидат знак за ретко крварење или инфекција околу 'рбетот. Кај отежнато дишење, болка во градите или губење на свеста треба без одлагање да се повика Итна помош на бројот 194.