Opšta, spinalna ili lokalna anestezija: razlike i kako anesteziolog bira

Anestezija je postupak kojim se tokom operacije ili zahvata uklanja osećaj bola. Opštu i spinalnu anesteziju i sedaciju vodi lekar specijalista anesteziologije sa reanimatologijom, koji za to vreme prati rad srca, disanje i krvni pritisak. Lokalnu anesteziju za manje zahvate najčešće daje lekar koji radi zahvat, a anesteziolog se uključuje kada lekar proceni da je potrebno. Postoji nekoliko osnovnih vrsta:

• Opšta anestezija (narkoza): pacijent nije svestan, ne oseća bol i ne pamti operaciju.
• Spinalna anestezija: lek se daje u donji deo leđa, pa donji deo tela privremeno ne oseća bol. Pacijent je najčešće budan.
• Lokalna anestezija: umrtvljuje se samo malo područje na mestu zahvata. Pacijent je budan.
• Analgosedacija: lekovi za smirenje i protiv bola daju se u venu. Pacijent je opušten i pospan i najčešće sam diše.

Spinalna anestezija spada u regionalnu anesteziju, kao i epiduralna anestezija, kod koje se lek daje kroz tanku cevčicu u leđima, i blokade nerava. Regionalna anestezija isključuje osećaj bola u jednom delu tela, na primer od struka naniže ili u ruci, a pacijent može da ostane budan. Vrste se često kombinuju, na primer lokalna anestezija sa analgosedacijom ili spinalna anestezija uz blagu sedaciju.

Kod dece se vrsta anestezije i uputstvo o postu prilagođavaju uzrastu i težini, a tačno uputstvo daje anesteziolog. Primer je sedacija ili anestezija za pregled magnetnom rezonancom, o kojoj više piše u članku o magnetnoj rezonanci kod dece.

Pre početka se u venu na ruci postavlja kanila, tanka plastična cevčica za lekove i tečnost. Na grudi se lepe elektrode koje prate rad srca, na prst se stavlja štipaljka koja meri puls i kiseonik u krvi, a na nadlakticu manžetna za krvni pritisak. Lek za uspavljivanje se najčešće daje kroz venu, a ponekad se udiše preko maske. Pacijent za kratko vreme zaspi. Kada pacijent već spava, disanje se najčešće obezbeđuje cevčicom u dušniku (intubacija) ili posebnom maskom, a aparat po potrebi pomaže disanje. Tokom cele operacije anesteziolog prati stanje pacijenta i po potrebi dodaje lekove. U cenovniku se opšta anestezija sa cevčicom u dušniku označava skraćenicom OETA (opšta endotrahealna anestezija).

Kada se davanje lekova prekine, pacijent se obično budi za nekoliko minuta. U prvim satima su česti pospanost, žeđ, suvoća ili bol u grlu, drhtavica i ponekad mučnina. Ove tegobe najčešće prolaze za nekoliko sati, a za mučninu i bol postoje lekovi. Dejstvo lekova za anesteziju može da se oseća do 24 sata.

Opšta anestezija se najčešće koristi za veće operacije u trbuhu, za laparoskopske operacije i za zahvate koji duže traju.

Pacijent sedi ili leži na boku i savija leđa. Koža u donjem delu leđa se prvo umrtvi. Zatim anesteziolog tankom iglom daje lek ispod mesta gde se završava kičmena moždina, u tečnost koja okružuje nervne korenove. Za nekoliko minuta noge postaju tople, teške i bez osećaja bola, i privremeno ne mogu da se pomeraju. Dodir i pritisak mogu i dalje da se osete, ali bol ne. Mesto operacije je zaklonjeno platnom, a po želji pacijenta i proceni lekara može se dati i blaga sedacija.

Spinalna anestezija se najčešće koristi za zahvate na donjem delu tela, na primer za operaciju preponske kile ili hemoroida, neke urološke i ginekološke operacije i zahvate na nogama. Osećaj i pokretljivost nogu vraćaju se postepeno, najčešće za nekoliko sati, a do tada se prati stanje pacijenta.

Moguće prolazne tegobe su pad krvnog pritiska, mučnina, drhtavica i otežano mokrenje u prvim satima. Ređe se javlja glavobolja koja se pojačava kada pacijent sedne ili ustane, a smanjuje kada legne. Ona može da se javi i dan ili dva posle zahvata, kada je pacijent već kod kuće. Takvu glavobolju treba javiti lekaru, jer postoje načini da se ublaži.

Kod lokalne anestezije lek se najčešće ubrizgava u kožu i tkivo oko mesta zahvata. Oseti se ubod i kratko peckanje, a posle toga je područje utrnulo. Dodir, pritisak i povlačenje mogu da se osete, ali bol ne. Pacijent je budan i može da razgovara sa lekarom. Utrnulost obično popušta za jedan do nekoliko sati. Prema cenovniku Bolnice Maja, u lokalnoj anesteziji rade se, na primer, male hirurške intervencije, otvaranje manjih apscesa i operacije pupčane i preponske kile.

Analgosedacija je kombinacija lekova za smirenje i lekova protiv bola koji se daju u venu. Pacijent je opušten i pospan, najčešće sam diše i može da odgovori na pitanje, a zahvata se posle često slabo seća. Najčešće se kombinuje sa lokalnom anestezijom, pa se na mestu zahvata ne oseća bol. Tokom sedacije prate se disanje, puls, krvni pritisak i kiseonik u krvi.

U cenovniku Bolnice Maja analgosedacija se navodi kod nekih operacija kile i kod hidradenitisa (gnojne upale znojnih žlezda). U cenovniku plastične hirurgije postoje posebne stavke za sedaciju, analgosedaciju i nadzor anesteziologa. Duboka sedacija je nešto drugo: pacijent dublje spava i ne odgovara na pitanja, pa se disanje prati još pažljivije. U cenovniku radiologije postoji posebna stavka za duboku sedaciju tokom pregleda magnetnom rezonancom, za osobe koje ne mogu dugo da miruju u aparatu.

Na pitanje da li je bolja opšta ili lokalna anestezija nema jednog odgovora: nijedna vrsta anestezije nije sama po sebi bolja od druge. Bira se ona koja odgovara zahvatu i zdravstvenom stanju konkretnog pacijenta. Anesteziolog predlog usklađuje sa lekarom koji radi zahvat (hirurgom, urologom ili ginekologom), posle pregleda i razgovora sa pacijentom. Kod manjih zahvata samo u lokalnoj anesteziji odluku najčešće donosi lekar koji radi zahvat. Pri izboru se najčešće uzima u obzir:

• vrsta, mesto i očekivano trajanje operacije
• bolesti srca i pluća, krvni pritisak, šećerna bolest, bolesti bubrega i jetre
• lekovi koji se redovno uzimaju, posebno lekovi za razređivanje krvi
• problemi sa kičmom, ranije operacije kičme i poremećaji zgrušavanja krvi
• ranije anestezije, alergije i reakcije na lekove, kao i ozbiljne reakcije na anesteziju kod krvnih srodnika
• telesna težina, hrkanje i prekidi disanja u snu
• nalazi analiza i pregleda
• želje i strahovi pacijenta

Za neke zahvate izbor je jasan. Laparoskopske operacije se najčešće rade u opštoj anesteziji. Za druge, kao što je klasična (otvorena) operacija preponske kile, moguće je više vrsta anestezije, pa se odluka donosi posle pregleda. Plan može da se promeni i tokom zahvata: ako spinalna ili lokalna anestezija ne deluje dovoljno, anesteziolog može da pređe na opštu. O tome se razgovara unapred, pre potpisivanja saglasnosti za anesteziju.

Na preoperativnom pregledu anesteziolog razgovara sa pacijentom i pregleda nalaze. Najčešće su potrebne analize krvi i EKG, a ponekad snimak pluća ili mišljenje drugog specijaliste. Koji su nalazi potrebni, zavisi od godina, zdravstvenog stanja i vrste zahvata. Na pregled je korisno poneti spisak svih lekova koji se uzimaju, uključujući biljne preparate i suplemente, i ranije nalaze.

Post pre anestezije je važan jer pod anestezijom slabe refleksi koji štite disajne puteve, pa sadržaj želuca može da dospe u pluća. Uputstvo daje anesteziolog i treba ga se tačno pridržavati. Najčešće važi sledeće:

• čvrsta hrana, mleko i gusti napici ne uzimaju se šest do osam sati pre anestezije
• voda i druge bistre tečnosti, na primer čaj bez mleka, najčešće smeju da se piju do dva sata pre zahvata, a mleko i kafa sa mlekom nisu bistre tečnosti
• neki redovni lekovi se piju ujutru sa gutljajem vode, a neki se privremeno obustavljaju, posebno lekovi za razređivanje krvi i lekovi za šećernu bolest, ali samo po dogovoru sa lekarom
• anesteziologu treba reći i za injekcije koje se daju jednom nedeljno za šećernu bolest ili mršavljenje, jer mogu da uspore pražnjenje želuca
• nakit, pirsing, lak za nokte i šminka se uklanjaju pre zahvata, a zubne proteze i kontaktna sočiva po uputstvu osoblja
• unapred se dogovara ko će pacijenta odvesti kući

Ako je pacijent ipak nešto pojeo ili popio posle dogovorenog roka, to treba reći anesteziologu pre zahvata. Uputstvo o postu najčešće važi i za spinalnu anesteziju i analgosedaciju, jer tokom zahvata može biti potrebno preći na opštu anesteziju. Za manje zahvate samo u lokalnoj anesteziji post često nije potreban, ali i tada važi uputstvo lekara.

Posle opšte ili spinalne anestezije i posle sedacije pacijent najmanje 24 sata ne treba da vozi, radi sa mašinama, pije alkohol i potpisuje važne dokumente. Tačan rok daje anesteziolog. Dobro je da prve noći neko bude uz pacijenta. Promuklost i bol u grlu od cevčice najčešće prolaze za dan ili dva.

Kod starijih osoba posle operacije ponekad se javi prolazna zbunjenost ili zaboravnost (postoperativni delirijum). Najčešće prolazi za nekoliko dana, a ređe traje duže. Ona ne zavisi samo od anestezije, već i od same operacije, bola, lekova i boravka u bolnici. Pomaže da porodica bude uz pacijenta i da on ima naočare i slušni aparat, ako ih koristi. Ako već postoje teškoće sa pamćenjem, to treba reći anesteziologu na pregledu.

Ozbiljne posledice anestezije su retke. O rizicima koji važe za konkretnog pacijenta anesteziolog govori na preoperativnom pregledu. Lekaru ili bolnici u kojoj je pacijent operisan treba se javiti što pre ako se posle otpusta javi jaka glavobolja, povišena temperatura ili nemogućnost mokrenja. Posle spinalne anestezije jak bol u leđima na mestu uboda, utrnulost ili slabost nogu koja ne prolazi i gubitak kontrole mokrenja ili stolice treba bez odlaganja javiti lekaru, jer mogu biti znak retkog krvarenja ili infekcije oko kičme. Kod otežanog disanja, bola u grudima ili gubitka svesti treba bez odlaganja pozvati Hitnu pomoć na broj 194.